| |
|
SELEKCIJA I REPRODUKCIJA MATICA -
BUDUĆNOST PČELARSTVA SRBIJE I REPUBLIKE SRPSKE
Tehničko tehnološka revolucija, enormna upotreba hemijskih sredstava i
preterana genetička hibridizacija, doveli su do erozije genetičkog materijala
biljaka i životinja. Jedan od najsigurnijih puteva ka povećanju pčelarske
prizvodnje je selekcija i planska reprodukcija matica. Odabiranjem jedinki
sa željenim osobinama i njihovo umnožavanje postiže se ujednačeni kvalitet
pčelinjih društava kojim se ostvaruje i veći finansijski efekat, ali i
unifikovanje i fiksiranje željenih osobina kod potomstva. Korišćenjem
lokalnih ekotipova pčela sa odabranim osobinama, proizvodnja se može povećati
za 25-30 % (Woyke, 1972) uz stvaranje uslova za njeno dalje povećavanje.
Za razliku od nekih autohtonih domaćih vrsta životinja koje su po pravilu
niskoproduktivne, naša autohtona rasa pčela Apis mellifera carnica Pool.
sa svojim varijetetima, po svim karakteristikama koje odlikuju ovog socijalnog
insekta, jedna je od najvrednijih rasa medonosnih pčela na svetu (dobra
produktivnost, mala potrošnja hrane, dobro prezimljavanje, blag temperament,
odličan prolećni razvoj, zavidna otpornost prema bolestima i drugo).
Dosadašnja naša aktivnost u Srbiji i Republici Srpskoj zasnivala se na
selekciji i odabiranju pčelinjih društava i matica u skladu sa Zakonom
o merama za unapređenje stočarstva i Pravilnikom o načinu ispitivanja
svojstvima priplodne stoke i uslovima transporta. U oformljenim Centrima
za selekciju matica i reprostanicama, pod kontrolom poljoprivrednih fakulteta,
uvedena je jedinstvena matična evidencija pčelinjih matica i oformljena
jedinstvena ,,banka gena'' i ,,banka podataka'' medonosne pčele Apis mellifera
carnica za ovaj deo Balkana.
Ključne reči: pčelarstvo, matica, selekcija, reprodukcija.
Uvod: s obzirom na agro-ekološke pogodnosti za gajenje medonosne pčele
koje naše republike poseduju, potrebno je obezbediti najkvalitetniji i
visokoproduktivni biološki materijal u postizanju ekstra-profita. Pčelinja
društva i kvalitet matica ocenjuju se po ustaljenim pravilima od čega
se prvo određuje rasa ili soj medonosne pčele (Abushady, 1954.). Pri tome
se, kao što je naglašeno, utvrđuje boja prstenova na trbuhu i kubitalni
indeks. Ekonomska vrednost pčela ocenjuje se prvenstveno po marljivosti
društva, odnosno po prinosu meda i količini zalihe hrane, sklonosti ka
rojenju, mirnoći pčela na saću, brzini prolećnog razvoja, količini pčela
u toku zimovanja, sklonosti ka grabeži i sklonosti ka proizvodnji propolisa,
a u poslednje vreme i tolerantnosti na bolesti, odnosno higijenskom i
negovateljskom ponašanju pčela.
Za to su potrebni ne samo moderni republički i regionalni selekcijski
centri sa dobrim materijalom, već posebno odabrana mesta ili reprostanice
u kojima će se, u skladu sa Zakonom o stočarstvu, Pravilnikom o uzgajanju
matica i Pravilnikom o zaštiti pčela, omogućiti planska proizvodnja visokovrednih
ekotipova ili posebno odabranih linija pčela domaće karnike (Apis mellifera
carnica Pool) sa poznatim rodoslovom.
Prvi korak u opisu domaće pčele je učinio otac srpskog racionalnog pčelarenja
u Srba, Jovan Živanović 1897. godine, a postojanje različitih ekotipova
medonosne pčele na našim prostorima utvrdio je Grozdanić (1926), pri čemu
je žutu pčelu autohtonog porekla izdvojio kao posebnu rasu pod nazivom
Apis mellifera panonica, a Krunić u svojoj disertaciji obradio kao Apis
mellifera banatica, a sive pčele svrstali u grupu A. m. carnica. Kasnije
su Vlatković, Konstatinović (1958), i Kulinčević (1962) ispitivali neke
ekotipove autohtone karnike na Kosmetu i u ostalim krajevima Srbije i
utvrdili postojanje ekotipova sa posebnim karakteristikama (šarplaninski,
kopaoničko-jestrebački, homoljski, sremski i zapadnosrbijanski soj). Trideset
godina kasnije, Mladenović i Georgijeva (2000) ispitivali su medonosnu
pčelu na području Timočke krajine i utvrdili da ona predstavlja specifičan
i u datim uslovima sredine, najbolje prilagođeni ekotip za dalju eksploataciju.
Ova ispitivanja su se proširila na teritoriju cele Srbije i Republiku
Srpsku.
Kulinčević u okviru ,,Apicentra'' D.O.O., više od dvadeset godina radi
na selekciji i reprodukciji domaće medonosne pčele, a poslednjih desetak
godina godina ovom grandioznom programu priključio se i Poljoprivredni
fakultet sa Mladenovićem, Nedićem, Rašićem i Mirjanićem. Formirani su
Centri za selekciju i reprodukciju matica na nekoliko lokacija u Srbiji:
u Knjaževcu, Vranju, Kraljevu, Radmilovcu i Vršcu, a u Republici Srpskoj
u Doboju i Trebinju. Centar svih formiranih selekciskih centara i reprostanica
je Centar za pčelarstvo na Poljoprivrednom fakultetu u Beogradu, na Radmilovcu,
gde se ispitane i izdvojene linije čuvaju kao svojevrsna ,,banka gena''
domaće karnike na teritoriji Srbije, a u Banja Luci sa teritorije Republike
Srpske, sa kompletnom matičnom knjigom evidencije.
Domaća karnika-Apis mellifera carnica (kranjska, sivka, karnika, srebrnasto
siva)
Autohtona rasa medonosne pčele Apis mellifera carnica je rasprostranjena
na prostorima Balkana, od Alpa preko Dinarskog sistema do Karpata, Rodopskih
planina pa sve do severne Grčke. Po američkom istraživaču Parku (1939)
rasa karnika je ekonomična po potrošnji hrane preko zime, stvara veliku
zalihu meda, dobro prezimljava, ostvaruje brži prolećni razvoj, nije sklona
tihoj zameni matica, dobročudna je i mirna, ali pokazuje sklonost ka rojenju.
U poređenju sa tamnom pčelom, naša pčela izleće ranije i sakuplja više
meda sa udaljenijih paša. Od svih evropskih crnih i žutih rasa domaća
pčela najmanje proizvodi propolis, što se danas smatra pozitivnom i poželjnom
osobinom.
Za razliku od drugih autohtonih domaćih vrsta životinja koje su po pravilu
niskoproduktivne, naša autohtona rasa pčela Apis mallifera carnica Pool.
sa svojim varijetetima, po svim karakteristikama koje odlikuju ovog socijalnog
insekta, predstavlja jednu od najvrednijih rasa medonosnih pčela na svetu
(dobra produktivnost, mala potrošnja hrane, dobro prezimljavanje, blag
temperament, odli?an prole?ni razvoj, zavidna otpornost prema bolestima
i drugo). Linije koje su godinama ispitivane, a zatiom selekcijom i hibridizacijom
poboljšavane u SAD, najbolji su dokaz vrednosti izvornog materijala medonosne
pčele na teritoriji Srbije (Kulinčević. 1992).
biometrijske karakteristike
Adam Kerle (1963) posle višegodišnjih ispitivanja i upoređivanja, sa mnogo
hvale opisao je Apis mellifera carnica. Opisao je kao blagu i otpornu
na bolesti, sa dugim životom i jakim krilima. Osim izrazite sklonosti
ka rojenju, verovatno zbog brzog prolećnog razvoja navodi i da je nedovoljno
plodna. Wegmann (1952) navodi iskustvo švajcarskih pčelara, da se krajinska
pčela ne roji ako ima dovoljno prostora u vreme svog razvoja. Po Bottcher-u
(1971), krajinska pčela izleće više puta na pašu od tamnije rase, a leti
podjednako daleko kao i crne, međutim u paši preko 1000 m rasa karnika
donosi više meda. Abuchady (1954) navodi da krajinska pčela ispoljava
svoja najbolja svojstva u alpskim predelima. Više joj odgovaraju velike
košnice, a sojevi sa Alpa se manje roje od ravničarskih.
Iz ovoga proističe da je Apis mellifera carnica izuzetno marljiva pčela
i ne postoji nikikva potreba da se uvoze pčele drugih rasa, jer bi sigurno
bile lošije od naše. Hibridi nastali ukrštavanjem takoće bi bili lošiji
od domaće autohtone rase pčela, jer bi razgradili vekovima sticane osobine
u području u kojem su opstajale i egzistirale.
Vršeći selekciju Apis mellifera carnica-e, mora se voditi računa o slabijoj
plodnosti (Georgijeva i sar., 2005) i sklonosti naše pčele ka rojenju
i u daljem radu težiti smanjenju ove nepoželjne osobine odgovarajućim
apitehničkim merama i adekvatnim merama odabira.
Na osnovu trogodišnjeg ispitivanja medne produktivnosti nekih selekcijskih
linija domaće karnike u četiri regiona republike Srbije, Mladenović (2006)
je utvrdio da je kvalitet i produktivnost pčelinjih društava u direktnoj
korelaciji sa meteorološkim faktorima i kapacitetom medonosne flore, da
kvalitet različitih ekotipova ili sojeva naše medonosne pčele zavisi od
kvaliteta i dužine selekcijskog rada, da se količina unetog nektara merena
po Szaboovoj metodi za tri godine najčešće duplira i da je selekcija pčela
najbrži put ka povećanju produktivnosti pčelinjih društava.
Ocenjivanje pčela
Pčele se ocenjuju po spoljnim znacima ili morfometrijskim osobinama pojedinačnih
pčela, a cele pčelinje zajednice po njihovim ekonomskim svojstvima. Ove
ekonomske osobine su manje pouzdane za donošenje preporuka u budućnosti
od morfometrijskih osobina. Koeficijent nasleđivanja ekonomskih svojstava
je nizak, jer u velikom procentu na njega utiče spoljna sredina. Zbog
toga se prilikom ocenjivanja ekonomskih vrednosti mora koristiti što veći
broj pčelinjih društava, čije su matice u bližem srodstvu (po važećem
Pravilniku o uzgajanju matica, potrebno je za svaku liniju pratiti bar
10 pčelinjih društava).
Ocenjivanje ekonomskih osobina
Pčelinja društva se ocenjuju po ustaljenim pravilima od čega se prvo određuje
rasa ili soj medonosne pčele. Pri tome se, kao što je naglašeno, utvrđuje
boja prstenova na trbuhu i kubitalni indeks. Ekonomska vrednost pčela
se ocenjuje prvenstveno po marljivosti društva, odnosno po prinosu meda
i količini zaliha hrane, sklonosti ka rojenju, mirnoći pčela na saću,
brzini prolećnog razvoja, količini pčela u toku zimovanja, sklonosti ka
grabeži i sklonosti ka proizvodnji propolisa, a u poslednje vreme i tolerantnosti
na bolesti, odnosno higijenskom i negovateljskom ponašanju pčela.
Da bi se odabrala pčelinja društva, ona moraju da poseduju osobine iznad
prosečnih osobina pčelinjaka, u dužem vremenu (2-3 godine), za veći broj
košnica i sa jednog ili više pčelinjaka. Pčelinjaci manji od 20 društava
ne mogu se uzimati u program selekcije (Rihar, 1975), a po našem pravilniku
80. Sva pčelinja društva koja ulaze u selekcijski program moraju imati
podjednake uslove gajenja. Odabiranje pčelinjih društava na pčelinjaku
počinje prvo izračunavanjem prosečnog prinosa svih društava, a zatim izdvajanjem
onih društava koja imaju najviši prinos. U uži izbor ulaze ona pčelinja
društva koja imaju prinos meda iznad prosečnog.
Posebno je važno obratiti pažnju na rekordna društva koja mogu biti odlični
medari, ali sakupljeni med može biti posledica grabeži pčela, pa se zbog
toga nameće potreba višegodišnjeg praćenja produktivnosti društava roditelja
i daljih predaka korišćenih matica. Pouzdanija ocena je ako se rekorderi
prate i sledeće godine, a još pouzdanije ako se prate njihove ćerke ili
sestre.
Ocenjivanje marljivosti
Marljivost se ocenjuje prinosom meda, površinom legla, jačinom društva
(broj ulica pčela) mirnoćom pčela i ponašanjem pčela na saću. Na osnovu
ukupne marljivosti pčelinjeg društva ocenjuje se kvalitet matice i kvalitet
trutova. Pod ovim podrazumevamo ukupan prinos meda, odnosno med koji je
centrifugiran, kao i med koji je ostavljen za zimu. Najčešće se količina
meda izračunava preko površine medne kape, gde se jedan kvadratni decimetar
saća s obeju strana računa kao 0,25 kg. a sat sa nepokrivenim medom 0,15
kg.
Ukupan prinos društva, osim prinosa meda, podrazumeva i prinos drugih
proizvoda koji se pomoću korektivnog faktora-ponderisane vrednosti preračunava
u med. Tako se na primer 10 dm˛ izgrađenog saća množi sa 0,2 kg, 10 dm˛
pokrivenog legla sa 0,1, 10 dm˛ gra?evnjaka sa 0,4 jedan kilogram p?ela
sa 2,5 i dobijene vrednosti preračunavaju u kg. meda po društvu.
Odsustvo rojevnog nagona je takođe jedan od značajnih ciljeva u selekciji
pčela koji se pozitvno odražava na ukupan prinos pčelinjeg društva i prinos
meda. Ujednačenost društva je najbolja ako većina pčelinjih društava postiže
približno 100 % posmatranih parametara.
Reprodukcija matica
Veštačko uzgajanje matica zasniva se na činjenici da obezmatičena pčelinja
društva radi produžetka vrste uzgajaju matice od mladih pčelinjih larvi.
Otuda se i sve metode uzgajanja matica zasnivaju na imitiranju prirodnih
uslova i na korišćenju jakih, obezmatičenih društava koja imaju otvorenog
legla, odnosno larve što mlađe starosti (najbolje od 6-12 sati).
Dulitlov metod je najzastupljeniji metod u svetu i preporučuje se i na
amaterskim i na profesionalnim pčelinjacima. Više od 80 % uzgajivača matica
u svetu kotisti ovaj metod za dobijanje i on se preporučuje za izvođenje
matica u Centrima za selekciju i reprostanicama za reprodukciju matica.
On se zasniva na presađivanju larvi oduzetih od odabranog društva u osnove
matičnjaka i daljem uzgajanju larvica u drugom obezmatičenom društvu.
Formiranje odgajivačkih društava, korišćenje izolatora i rodonačelnice
matice, formiranje i korišćenje oplodnjaka, odnosno nukleusa, vađenje
oplođenih matica, obeležavanje, kaveženje, isporuka i uputstvo o dodavanju
matica, posebno su definisani i objašnjeni u brošuri koju dobijaju sve
registrovane reprostanice prilikom potpisivanja ugovora o tehničko poslovnoj
saradnji sa regionalnim Centrom za selekciju matica.
Selekcijski rad i program u Srbiji i Republici Srpskoj
Posle višegodišnjih naučnostručnih savetovanja na Poljoprivrednom fakultetu
u Beogradu-Zemunu, Naučno stručni Savet Ministarstva poljoprivrede, šumarstva
i vodoprivrede Republike Srbije, 1996/7 godine uveo je i Pčelarstvo u
grupaciju stočarstva za korišćenje mera selekcija. U to vreme je dr Jovan
Kulinčević kao predstavnik pčelarstva u Savetu i stručnjak koji je radio
na selekciji matica u ,,Agroekonomiku'', a kasnije ,,Apicentru'', bio
i jedini korisnik sredstava izdvojenih za celu oblast pčelarstva. Od 1998.
godine, prof. dr Mića Mladenović kao predsednik grupacije za Pčelarstvo
tog Saveta duplira sredstva za mere selekcije i dobijene selekcionisane
matice za istog korisnika (,,Apicentar'').
Na našu inicijativu, Privredna komora Srbije je 2002. godine formirala
grupaciju za Pčelarstvo od registrovanih proizvođača i naučno stručnih
radnika, a za predsednika izabrala direktora ,,Timomeda'', višegodišnjeg
šampiona za kvalitet meda i drugih pčelinjih proizvoda na međunarodnom
Poljoprivrednom sajmu u Novom Sadu, gospodina Srbu Vidojevića.
Od 2004. godine, na predlog Odeljenja za pčelarstvo Poljoprivrednog fakulteta
u Beogradu, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike
Srbije, osim mera selekcije, uvodi regres za selekcionisane matice, dugoročne
i kratkoročne kredite, mere za unapređenje sela i finansira projekte posebne
namene. Ova podsticajna sredstva koristila su registrivana poljoprivredna
gazdinstva i pčelari iz cele Republike i registrovane institucije.
Posebna faza u razvoju pčelarstva Srbije započinje 2001. godine, kada
je formiran regionalni centar za selekciju naše medonosne pčele domaće
karnike za istočnu Srbiju u Knjaževcu. 2002. godine na oglednom dobru
,,Radmilovac'' osnovan je pčelinjak uz pomoć donatora pčelara i pčelarske
privrede. Osim pčelinjih društava, pristizala je pomoć u opremi, lekovima,
pogačama i novcu.
Ubrzo se otvaraju još dva centra, u Vranju 2002 i u Kraljevu 2003. godine.
Regionalni centar za selekciju u Vranju pokriva svojim radom kompletnu
južnu Srbiju, uključujući i pomoravski deo Kosova, dok Centar u Kraljevu
pokriva centralnu Srbiju. 2004. godine formiran je Centar za selekciju
banatske žute pčele koja je posebno interesantna za Vojvodinu, Mađarsku
i Rumuniju. U planu je formiranje još jednog centra u Vojvodini čime će
se obuhvatiti celokupna teritorija Srbije. Kao kruna svih aktivnosti Odeljenja
za pčelarstvo, 23. juna 2004. godine na 13. sednici Naučno-nastavno veće
Poljoprivrednog fakulteta donelo je odluku o formiranju Centra za pčelarstvo
na oglednom dobru Poljoprivrednog fakulteta ,,Radmilovac'', sa osnovnim
ciljevima: da nastavi rad na selekciji domaće karnike (Apis mellifera
carnica Poll), da se može baviti odgajivanjem i reprodukcijom visokokvalitetnih
matica, da uvede veštačko osemenjavanje visokokvalitetnih i selekcionisanih
matica, da vrši, edukuje i osposobljava stručne kadrove za poslove selekcije
i gajenje pčela, da radi na očuvanju autohtone rase domaće karnike na
području Republike Srbije i šire, da radi na formiranju i održavanju centara
za selekciju i reprostanica u Srbiji i šire, uvede i vodi glavnu matičnu
knjigu evidencije, formira komisiju za praćenje selekcije, formira informacionu
bazu podataka za područje Srbije i šire, učestvuje u naučno-istraživačkom
radu u oblasti reprodukcije i selekcije pčela, formira referentnu laboratoriju
za analizu pčelinjih proizvoda, organizuje izložbe u nastojanju da popularizuje
pčelarstvo u zemlji i inostranstvu i organizuje i učestvuje na naučno-stručnim
skupovima na fakultetu i ostalim delovima naše zemlje i u inostranstvu.
Od 2005. i 2006. godine obavlja se evidentiranje, ciklus edukacija i umrežavanje
postojećih uzgajivača matica u Srbiji i Republici Srpskoj. Centar za pčelarstvo
OD Radmilovac pri Poljoprivrednom fakultetu u Beogradu, kao republička
zootehnička služba, posebnim ugovorima o tehničko poslovnoj saradnji sa
centrima za selekciju i reprodukciju matica, kao područne zootehničke
službe, definišu međusobna prava i obaveze, a registrovani Centri za selekciju
sa registrovanim reprostanicama, tako?e posebnim ugovorom o tehničko poslovnoj
saradnji, definišu nastavak saradnje uz obavezno korišćenje odabranih
selekcionisanih rodonačelnica. Poljoprivredni fakultet, na osnovu ,,banke
podataka'' i jedinstvene matične evidencije koju vodi za područje Republike
Srbije, izdaje potvrdu o poreklu selekcionisanih matica i ostvarenju regresa
koje isplaćuje Ministarstvo poljoprivrede.
I u Republici Srpskoj smo 2002/3. godine započeli projekat evidentiranja,
zaštite i planske reprodukcije autohtone pčele, domaće karnike (Apis mellifera
carnica Poll). Do sada je za brdsko-planinski deo republike formiran Centar
za selekciju i reprodukciju matica u Doboju, a za mediteranski deo Zemlje
u Trebinju. U centrima umreženo je desetak uzgajivača matica i registrovani
kao reprocentri u Banja Luci, Gradišci, Derventi, Prijedoru, Doboju, Drinjači,
Rudom i Trebinju, koji pored međusobnih ugovora sa centrima obavezno koriste
njihove rodonačelnice. Ministarstvo poljoprivrede šumarstva i vodoprivrede
Republike Srpske izdvaja sredstva za selekciju i reprodukciju selekcionisanih
matica i regres za svaku kupljenu maticu iz ovih centara i reprostanica.
Uvereni smo da će se dosadašnji rad i rezultati na selekciji i reprodukciji
domaće karnike (Apis mellifera carnica Poll) nastaviti i, jer je to jedini
put, ne samo za brzo povećenje produktivnosti pčelinjih društava, već
i jedini put ka evidentiranju matica i pčelinjih društava u Srbiji i Republici
Srpskoj, i tako omogućiti brži priključak Evropskoj Zajednici i u pčelarstvu.
Literatura
- Abushdz A. Y. (1954): Races of bess. The hive end the Honez Bee. Hamilton
- Dominiković Z., Brence-Lazarus Tatjana, Bubalo D., Draži? Maja, Kezić
N. (1997): Program gojidbenog stvaranja p?ela u Republici Hrvatskoj, Zagreb
- - Gary E. (1963): Observationa of mating behavior in the honybee. Journal
of Apicultural Research 2:3-13
- - Georgijev Aneta, Mladenovi? M., Nedi? N., Rašić S. (2005): Korelacija
između površine legla i pčela na produktivnost pčelinjih društava. Međunarodno
savetovanje-Kvalitet i promet meda i pčela, 12-13. februar, Beograd, 72-74.
- - Konstantinović B. (1966): Prilog ispitivanju morfološko-bioloških
i proizvodnih osobina medonosne pčele (Apis mellifera L.) jugozapadne
Srbije. Jugoslovensko pčelarstvo, 9-11: 158-161.
- - Krivcov L. N., Lebedev V. I. (2000): Tehnologija proizvodnje pčelinjih
proizvoda, Beograd.
- - Kulinčević J. (1966): Die Phanoanalyse der Abdominaltergite von Drohen
verschiedener geograhischer Rassen der Honigbiiene (Apis mellifica L.)
und ihrer Kreuzungen. Ann. Abeille, 9:115-152.
- - Madenović M., Cveti? M. (1987): Prilog ispitivanju visokokvalitetnih
matica. Zbornik radova. X Kongres pčelara Jugoslavije, Kragujevac.
- - Mladenović M., Mirjanić M. (2003): Značaj selekcije u odgajivanju
visokovrednih i produktivnih matica. Kvalitet pčelinjih proizvoda i selekcija
medonosne pčele, 8-9. februar, Beograd, 65-73.
- - Mladenović M., Nedi? N., Rašić S. (2004): mere selekcije medonosne
pčele u Srbiji. Standardizacija kvaliteta pčelinjih proizvoda i elekcija
medonosne pčele, 7-8. februar, Beograd: 34-41.
- - Park O. W. (1939): Katero čebelje pleme je najboljše. Slovenski čebelar,
42: 1-5. Poklukar
- - Rihar J. (1975): Odgajimo bolje pčele
- - Woyke J. (1972): Sexallele und kontrollierte Paarung. In: Paarungs-kontrolle
und Selektion bei der Honigbiene. Lunz am See, 69-74.
- - Zander E., Botteher F. K. (1989): Halrung uhd Zuhrt der Biene, Stuttgart.
- - Szabo I. (1982): Correlations between colony traits in the honeybee.
American Bee Journal 112:611-616.
Prof. dr Mića Mladenović
Mr Nebojša Nedić
Slađan Rašić
Mr Goran Mirjanić
Poljoprivredni fakulteti u Zemunu i Banja Luci
|
|
|
